Οι σύγχρονες έρευνες μας λένε ότι οι σημερινοί πατεράδες -ειδικά σε οικογένειες στις οποίες και οι δύο σύζυγοι έχουν επαγγελματική δραστηριότητα- φροντίζουν περισσότερο τα παιδιά τους από ό,τι στις προηγούμενες γενιές. Ο πατέρας σήμερα συμμετέχει ενεργά στη διαδικασία της γέννησης του παιδιού του, ζητά γονικές άδειες και ευέλικτο ωράριο εργασίας, μειώνει τις ώρες εργασίας του προκειμένου να αφιερώσει χρόνο στην οικογένειά του. Επίσης, διεκδικεί τα δικά του δικαιώματα. Η ψυχολόγος κ. Αλεξάνδρα Καππάτου μάς μιλάει για την πατρότητα στις μέρες μας:
Πόσο έχει αλλάξει το «μοντέλο» του πατέρα την τελευταία δεκαετία στην Ελλάδα;
Η είσοδος της γυναίκας στην παραγωγή, η διεκδίκηση ισότιμων ευκαιριών στη μόρφωση, αλλά και στην καριέρα, επέβαλαν αλλαγές στο οικογενειακό πλαίσιο. Ο σύγχρονος άντρας φαίνεται ότι είναι απαλλαγμένος από τα στερεότυπα του ρόλου του παρελθόντος και δείχνει να έχει κατανοήσει πόσο σημαντική είναι η συμβολή του στον επιμερισμό των ευθυνών της ανατροφής, αλλά και της διαπαιδαγώγησης των παιδιών. Το «μοντέλο» της οικογένειας τείνει να γίνει συνεργατικό και οι δύο σύζυγοι έχουν ισότιμη θέση και διακριτούς ρόλους. Σύμφωνα με έρευνα που διεξήχθη σε μεγαλουπόλεις της Ελλάδας και συντόνισε το Κέντρο Ερευνών για θέματα ισότητας, το 66,7% των Ελλήνων αισθάνονται ότι είναι καλύτεροι μπαμπάδες από τους δικούς τους και ότι προχωρούν ένα βήμα παραπέρα στην ανατροφή των παιδιών τους.
Ο ρόλος του άντρα έχει γίνει πιο βοηθητικός στο σπίτι; Μελέτες δείχνουν ότι υπάρχει αύξηση στο ποσοστό των αντρών που συμμετέχουν στις εργασίες του σπιτιού και στη φροντίδα του παιδιού τους. Ο βαθμός της εμπλοκής τους, όμως, εξαρτάται από πολλές παραμέτρους, όπως το ωράριο εργασίας τους, οι ώρες απουσίας της μητέρας από το σπίτι κλπ. Παρά την αναμφίβολη πρόοδο που έχει σημειωθεί, ο ρόλος τους παραμένει βοηθητικός (π.χ. αναλαμβάνουν τις μετακινήσεις των παιδιών στις εξωσχολικές δραστηριότητες, τις πληρωμές λογαριασμών, το σουπερμάρκετ κτλ.).
Πόσο επηρεάζει τη σχέση του ζευγαριού η έλευση του παιδιού;
Πολλά ζευγάρια πιστεύουν πως ο ερχομός του παιδιού θα τους φέρει πιο κοντά, ωστόσο διαπιστώνουν ότι η ποιότητα της σχέσης τους επηρεάζεται. Το παιδί γίνεται πρωταγωνιστής της καθημερινότητάς τους. Συχνά, λοιπόν, οι γονείς βάζουν πίσω τις ανάγκες τους, με συνέπεια να παραγκωνίζεται η σχέση τους. Αν, μάλιστα, δεν υπάρχει βοήθεια από κάποιο άτομο εμπιστοσύνης, δυστυχώς η κούρασή τους συσσωρεύεται, μειώνεται η ικανοποίηση που αντλούν από τη σχέση, ενώ αυξάνονται οι εντάσεις και η δυσφορία. Επίσης, αυξάνονται τα προβλήματα στην επικοινωνία τους, ενώ μειώνονται οι εκδηλώσεις τρυφερότητας, όπως αγκαλιές και φιλιά. Σύμφωνα με εκτιμήσεις, το ζευγάρι χρειάζεται σχεδόν ένα εξάμηνο προκειμένου να μπει στην κανονική του ρουτίνα. Τονίζουμε, λοιπόν, στους νέους γονείς ότι είναι σημαντικό να διαφυλάσσουν τη σχέση τους και να θυμούνται ότι δεν είναι μόνο γονείς αλλά και σύντροφοι.
Όταν μια γυναίκα αποκτά παιδί, ο άντρας αισθάνεται κάποιου είδους αποκλεισμό από τη σχέση;
Η εμπειρία της μητρότητας δημιουργεί στη γυναίκα πρωτόγνωρα συναισθήματα χαράς και ευθύνης. Η φροντίδα του βρέφους της κυριαρχεί στην καθημερινότητά της, με αποτέλεσμα ο πατέρας κάποιες φορές να νιώθει «δεύτερος», αποκλεισμένος ή και παρατηρητής σε αυτή την αναπτυσσόμενη, ιδιαίτερη σχέση. Παράλληλα, η μητέρα βρίσκεται στο επίκεντρο της προσοχής του περιβάλλοντος, όλοι ενδιαφέρονται για την υγεία της, για το πώς τα καταφέρνει με το βρέφος, κανένας όμως δεν μοιάζει να πιστεύει ότι ανάλογο ενδιαφέρον μπορεί να χρειάζεται και ο πατέρας. Σύμφωνα με πρόσφατες έρευνες, διαπιστώθηκε ότι, όταν ο πατέρας συμμετέχει στην εγκυμοσύνη στηρίζοντας τη σύντροφό του, είναι παρών στη γέννηση του παιδιού του και το παίρνει στα χέρια του, αναπτύσσονται πολύ εύκολα τα πατρικά του συναισθήματα. Επιπλέον, η παρουσία του αυτή ενισχύει το συναίσθημα ικανοποίησης της μητέρας και η φροντίδα του βρέφους γίνεται κοινός σκοπός.
Αισθάνονται οι άντρες ανταγωνιστικά με το παιδί τους;
Υπάρχουν περιπτώσεις που ένας πατέρας νιώθει ανταγωνιστικά εξαιτίας του στενού δεσμού της μητέρας με το βρέφος, κυρίως όμως όταν η σύζυγός του δεν ασχολείται με τον ίδιο. Τότε είναι δυσαρεστημένος και αρνητικός. Αυτή η κατάσταση θα μπορούσε να ανατραπεί, αν ο ίδιος συμμετείχε στη φροντίδα του βρέφους υποστηρίζοντας ψυχικά τη σύντροφό του. Από την πλευρά της, η μητέρα οφείλει να επιτρέπει και να προτρέπει το σύντροφό της να μοιράζονται την καθημερινή φροντίδα του παιδιού τους.
Όταν δημιουργείται οικογένεια, το σεξ μειώνεται. Πώς αντιδρά συνήθως ο άντρας σε αυτό;
Στην αρχή, ούτε οι ίδιοι αισθάνονται αυτή την ανάγκη, γιατί νιώθουν «κοντά» με τη σύντροφό τους και βιώνουν και εκείνοι την κούραση της φροντίδας του μωρού τους. Στη συνέχεια, όμως, ενδεχομένως να αντιδράσουν με παράπονα, να νιώθουν απόρριψη και ίσως απόγνωση. Άλλοτε αποδέχονται παθητικά αυτό που συμβαίνει και απομακρύνονται συναισθηματικά. Σε κάποιες περιπτώσεις, μπορεί να χρησιμοποιηθεί ως δικαιολογία για αναζήτηση ερωτικού συντρόφου εκτός σχέσης.
Έχουν βιολογικό ρολόι οι άντρες; Υπάρχει κάποια στιγμή που νιώθουν την ανάγκη να κάνουν παιδί;
Παρατηρείται ότι αρκετοί άνδρες μετά τα 35 αισθάνονται την ανάγκη να αποκτήσουν παιδί. Αυτή η ανάγκη τονίζεται και από το περιβάλλον, κυρίως αν οι στενοί φίλοι έχουν βιώσει αντίστοιχη εμπειρία. Απαραίτητη προϋπόθεση αποτελεί η ύπαρξη τόσο μιας καλής επαγγελματικής κατάστασης όσο και μιας συναισθηματικά πλήρους σχέσης. Δυστυχώς, οι σημερινές οικονομικές συνθήκες λειτουργούν αποτρεπτικά στα νέα ζευγάρια για την απόκτηση παιδιού, μιας και το μέλλον φαντάζει δυσοίωνο και απειλητικό.
Υπάρχει «πατρικό φίλτρο»;
Σύμφωνα με κάποιες μελέτες, έχει παρατηρηθεί ότι κατά το διάστημα της κύησης της συντρόφου τους συμβαίνουν κάποιες ψυχολογικές αλλαγές στους άντρες. Έχουν μεγάλους φόβους και έντονες συγκινήσεις σχετικά με την εγκυμοσύνη και το δικό τους ρόλο, ώστε νιώθουν την ανάγκη να παρέχουν στη σύντροφό τους απλόχερη συμπαράσταση και ανταποκρίνονται στις ανάγκες της για συναισθηματική στήριξη. Διαβάζουν μαζί για το μωρό που θα γεννηθεί και λένε χαρακτηριστικά: «Είμαστε στον τάδε μήνα» ή «Γεννάμε τότε…». Επίσης, έχει φανεί ότι, όπως οι μητέρες, και οι πατεράδες πλημμυρίζουν από την ορμόνη της αγάπης (ωκυτοκίνη) όταν βλέπουν το μωρό τους για πρώτη φορά.
Αλλάζει συναισθηματικά ο άντρας, όταν γίνεται πατέρας;
Οι περισσότεροι άντρες θεωρούν την πατρότητα βασικό σκοπό της ζωής και προσπαθούν να ανταποκριθούν σε αυτή την αποστολή προσφέροντας συναισθηματική και πρακτική υποστήριξη στη σύντροφό τους και στο παιδί τους. Δεν θα πρέπει να παραβλέψουμε τα συναισθήματα κάποιων που ανησυχούν μήπως οι ρυθμοί της εργασίας τους και η ελευθερία των κινήσεών τους θα αλλάξουν δραστικά με τον ερχομό του παιδιού. Τέλος, υπάρχουν περιπτώσεις που «βλέπουν σαν βουνό» αυτή την ευθύνη και, στην προσπάθειά τους να προστατέψουν τον εαυτό τους, αποστασιοποιούνται από τη σχέση.
Ποια είναι τα βασικά συστατικά μιας επιτυχημένης οικογενειακής σχέσης;
Δεν υπάρχει κάποια ειδική συνταγή επιτυχίας. Όταν, όμως, το ζευγάρι έχει επικοινωνία, σέβεται ο ένας τον άλλον, αποφασίζει από κοινού, λειτουργεί συμπληρωματικά, μοιράζεται τις ευθύνες των παιδιών του και ασχολείται με αυτά, τότε υπάρχουν σοβαρές πιθανότητες ώστε να προχωρήσει καλά αυτή η σχέση.
Οι δύο γονείς οφείλουν να μοιράζονται τις οικογενειακές ευθύνες, ακόμη κι αν ο πατέρας δεν ήθελε παιδί;
Η απόκτηση παιδιού πρέπει να είναι αποτέλεσμα επιθυμίας και από τους δύο γονείς. Αν ο ένας είναι αρνητικός, ενδεχομένως αυτό να επηρεάσει τη μελλοντική σχέση που θα δημιουργήσει με το παιδί του και πιθανά να προκληθούν ή και να ενταθούν τα ήδη υπάρχοντα προβλήματα του ζευγαριού. Παρ’ όλα αυτά, οφείλει να συμμετέχει στο μεγάλωμα του παιδιού του. Υπάρχουν και κάποιες περιπτώσεις που, ενώ ο πατέρας στην αρχή είναι διστακτικός ή και αρνητικός, μετά τον ερχομό του παιδιού στη ζωή του κάνει μεγάλη στροφή, η χαρά του είναι ανείπωτη και, φυσικά, συμμετέχει.
Υπάρχουν τρόποι να παρακινήσουμε έναν άντρα να ασχοληθεί περισσότερο με το παιδί;
Η επιθυμία των δύο μελών του ζευγαριού να αποκτήσουν παιδί, αλλά και η συνεννόηση για τις ευθύνες που ο καθένας θα έχει στο μεγάλωμά του, είναι καθοριστικής σημασίας. Η επικοινωνία, η συνεργασία και η ποιότητα της συζυγικής σχέσης αποτελούν κυρίαρχους παράγοντες σε αυτή την κατεύθυνση. Άρα, η συμμετοχή του πατέρα στο μεγάλωμα ενός παιδιού δεν χρειάζεται προτροπή. Υπάρχουν μητέρες οι οποίες παραπονιούνται για το σύντροφό τους ότι δήθεν δεν συμμετέχει στο μεγάλωμα του παιδιού τους. Αν παρατηρήσει, όμως, κάποιος, θα διαπιστώσει ότι οι ίδιες είναι που δεν επιτρέπουν ουσιαστικά το μοίρασμα της ευθύνης του παιδιού. Από την αρχή, λοιπόν, πρέπει να γίνονται οι συζητήσεις για το μερίδιο φροντίδας κάθε γονιού, και όσο μεγαλώνουν τα παιδιά, αυτά επαναπροσδιορίζονται με βάση τις ανάγκες τους, το χρόνο που διαθέτουν οι γονείς, αλλά και τη διάθεση που έχουν. Συνεπώς, η συζήτηση και ο σαφής προσδιορισμός βοηθούν ιδιαίτερα.
Παλιά έλεγαν πως η οικογένεια ενώνει το ζευγάρι. Μήπως, όμως, σήμερα τελικά η δημιουργία οικογένειας ενισχύει την αντιπαλότητα στο ζευγάρι;
Αυτό δεν είναι ακριβές όταν το ζευγάρι έχει καλή επικοινωνία και ειλικρίνεια, εκφράζει ο καθένας ελεύθερα τα θέλω του, ο ένας σέβεται τον άλλον και έχουν κοινούς στόχους. Αντιπαλότητα μπορεί να υπάρξει σε ζευγάρια με δυσαρμονία, όπου η γέννηση ενός παιδιού επιδεινώνει την ήδη επιβαρυμένη κατάσταση της σχέσης. Επίσης, υπάρχουν ζευγάρια που συνειδητά αποκτούν παιδί ενώ η σχέση τους δεν είναι καλή, ελπίζοντας ότι θα τους ενώσει και θα επιλυθούν τα προβλήματά τους. Δυστυχώς, όμως, σύντομα απογοητεύονται όταν διαπιστώνουν ότι στην αρχή ίσως τα προβλήματα αποσιωπώνται, στη συνέχεια όμως εμφανίζονται οξύτερα και δημιουργούν σοβαρούς τριγμούς.
Οι γονείς του ζευγαριού συχνά βοηθούν αρκετά με τον ερχομό του παιδιού. Μπορούν να επηρεάσουν αρνητικά τη σχέση του ζευγαριού;
Οι γονείς του ζευγαριού είναι οι πρώτοι στους οποίους το ζευγάρι καταφεύγει για βοήθεια. Είναι εκείνοι που προθυμοποιούνται να κρατήσουν το εγγονάκι τους για να διευκολύνουν τα παιδιά τους. Ωστόσο, παρά τις καλές προθέσεις τους, ενδέχεται να επηρεάσουν αρνητικά το οικογενειακό ισοζύγιο, όταν προσπαθούν να πάρουν μερίδιο του ρόλου των γονιών, επεμβαίνοντας, επιπλήττοντας ή κριτικάροντας το παιδί τους σε διάφορα θέματα, π.χ. για τη φροντίδα του μωρού, το όνομά του κλπ. Για την αποφυγή αυτών των παρεξηγήσεων, πρέπει να είναι σαφής ο υποστηρικτικός τους ρόλος, να αποφεύγουν τα παράπονα ή τις παρατηρήσεις στα παιδιά τους και να δεχτούν ότι την κύρια ευθύνη την έχουν οι δύο γονείς.
Οι μπαμπάδες βιώνουν ενοχικά την πολύωρη απουσία τους από το σπίτι;
Δυστυχώς, σε πολλές οικογένειες, ο πατέρας υποχρεώνεται λόγω της εργασίας του να απουσιάζει πολλές ώρες. Αυτό του δημιουργεί ενοχές και τον πιέζει. Τα πράγματα γίνονται δυσκολότερα όταν το ίδιο συμβαίνει και με τη σύζυγο. Μελέτη δείχνει ότι το 87,8% των πατεράδων αναφέρουν ότι, όταν εργάζονται, στο μυαλό τους έχουν τα παιδιά τους. Εδώ και χρόνια έχει φανεί ότι στην επικοινωνία με τα παιδιά μετρά κυρίως η ποιότητα και όχι τόσο η ποσότητα. Αν, δηλαδή, το λίγο χρόνο που ο πατέρας διαθέτει καθημερινά τον αφιερώνει στο κάθε παιδί του χωριστά, τότε φαίνεται ότι ευνοείται η σχέση του μαζί τους. Να υπογραμμίσουμε ότι είναι πέρα έως πέρα εσφαλμένο να πιστεύουν οι μπαμπάδες ότι η μητρική παρουσία μπορεί να υποκαταστήσει το δικό τους ιδιαίτερο ρόλο στη ζωή των παιδιών τους.
Στη σημερινή εποχή της κρίσης, που ο άντρας μπορεί να μείνει ακόμη και άνεργος, πόσο δύσκολο του είναι να ξεπεράσει το παραδοσιακό πρότυπο;
Ακόμη είναι νωρίς να μιλάμε για δεδομένα στη νέα κατάσταση που ακόμη διαμορφώνεται. Ωστόσο, η κρίση δεν μπορεί να αναστρέψει τη σχέση του πατέρα με τα παιδιά του. Ο πατέρας γνωρίζει ότι το παιδί κοντά του αισθάνεται ασφάλεια και προστασία. Ενδεχομένως λόγω της κρίσης και της πιθανής ανεργίας να είναι πιεσμένος και αγχωμένος, ωστόσο γνωρίζει καλά την αποστολή του, και αν τον ελάχιστο χρόνο που ίσως διαθέτει τον αφιερώνει στα παιδιά του, δεν υπάρχει πρόβλημα. Παράλληλα, μην ξεχνάμε ότι έχουν κάνει μεγάλο αγώνα να αποτινάξουν οι άντρες από πάνω τους την εικόνα του απρόσιτου και του τιμωρού.
Ποιος είναι, τελικά, ο «καλός» πατέρας;
Ο καλός πατέρας είναι εκείνος που έχει συνειδητοποιήσει την αξία του ρόλου του στη ζωή των παιδιών του. Βάζει σε προτεραιότητα την οικογένειά του και αφιερώνει χρόνο στα παιδιά του. Η αποστολή του είναι σημαντική, μιας και εκείνος είναι που με τη δύναμη και την εξουσία του ρόλου του θα μυήσει τα παιδιά του στα «μυστικά» του έξω κόσμου. Αυτός θα τα βοηθήσει να αποκόψουν τον ομφάλιο λώρο που τα ενώνει με τη μητέρα και θα τα βοηθήσει να κοινωνικοποιηθούν και να αποκτήσουν εμπιστοσύνη στον εαυτό τους.
Με τη συνεργασία της Αλεξάνδρας Καππάτου (ψυχολόγος – παιδοψυχολόγος – συγγραφέας, www.akappatou.gr).