Ο πρώτος χρόνος ζωής αποτελεί μία από τις πιο ραγδαίες περιόδους ανάπτυξης του ανθρώπου. Από το νεογέννητο που εξαρτάται πλήρως από τον φροντιστή, το παιδί εξελίσσεται σε έναν μικρό εξερευνητή που επικοινωνεί, κινείται και ανακαλύπτει τον κόσμο με αυξανόμενη αυτονομία.
Σύμφωνα με διεθνείς οργανισμούς όπως τα CDC και η Αμερικανική Ακαδημία Παιδιατρικής (AAP), τα περισσότερα παιδιά παρουσιάζουν συγκεκριμένα αναπτυξιακά ορόσημα γύρω στους 12 μήνες, πάντοτε με την επισήμανση ότι κάθε παιδί έχει τον δικό του ρυθμό.
Διαβάστε επίσης: Παιδιά με υψηλό EQ: Καλλιεργούμε την ενσυναίσθηση από την πρώτη κιόλας μέρα
Στο άρθρο αυτό εξετάζουμε πώς εξελίσσονται οι γνωστικές, κινητικές, κοινωνικοσυναισθηματικές και επικοινωνιακές δεξιότητες γύρω στην ηλικία του ενός έτους, με βάση τα πιο πρόσφατα ερευνητικά δεδομένα:
1. Γνωστική ανάπτυξη: οι πρώτες στρατηγικές επίλυσης προβλημάτων
Γύρω στον πρώτο χρόνο, το παιδί δεν είναι πλέον απλός παρατηρητής. Αντίθετα, αρχίζει να χρησιμοποιεί σκόπιμες στρατηγικές για να επιλύσει μικρά προβλήματα, αξιοποιώντας αυτό που οι αναπτυξιακοί ψυχολόγοι ονομάζουν δομική μάθηση.
Αντιλαμβάνεται την έννοια της αιτιότητας
Το παιδί αντιλαμβάνεται ότι οι ενέργειές του έχουν αποτελέσματα: αν ρίξει ένα αντικείμενο, κάνει θόρυβο. Αν πατήσει ένα κουμπί, ανάβει το παιχνίδι. Αυτό αποτελεί θεμέλιο της γνωστικής ανάπτυξης.
Αναζητά αντικείμενα που έχουν «εξαφανιστεί»
Η επεξεργασία της λεγόμενης μονιμότητας του αντικειμένου ωριμάζει πλήρως. Αν κρύψεις ένα παιχνίδι κάτω από ένα πανί, το παιδί θα το ψάξει, κατανοώντας ότι συνεχίζει να υπάρχει παρότι δεν το βλέπει.
Πειραματίζεται συστηματικά
Στους 12 μήνες τα παιδιά αρχίζουν να δοκιμάζουν σκόπιμα: βάζουν αντικείμενα μέσα σε κουτιά, τα στοιβάζουν, τα ανακινούν, τα πετούν και παρατηρούν την αντίδραση του περιβάλλοντος. Αυτές οι συμπεριφορές δεν είναι «αταξίες» αλλά πειράματα μάθησης.
2. Επικοινωνιακή ανάπτυξη: οι πρώτες «λέξεις» και οι πρώτες προθέσεις
Η επικοινωνία στα 12 μήνες δεν περιορίζεται στους ήχους. Περιλαμβάνει χειρονομίες, βλέμματα, μίμηση και σύνδεση με το κοινωνικό περιβάλλον.
Ανταποκρίνεται στο «όχι» και σε απλές εντολές
Τα περισσότερα παιδιά αρχίζουν να κατανοούν μια μικρή γκάμα λέξεων και εκφράσεων. Μία από τις πρώτες είναι το «όχι», στο οποίο συνήθως αντιδρούν με παύση, βλέμμα ή γλωσσική μίμηση («ναι/όχι»).
Χρησιμοποιεί βασικές λέξεις για τους φροντιστές
Περίπου στον πρώτο χρόνο ζωής εμφανίζονται οι πρώτες συμβολικές λέξεις: «μαμά», «μπαμπά». Η χρήση τους δεν είναι πάντα σταθερή, αλλά είναι το πρώτο βήμα στη φωνολογική κατάκτηση.
Χρησιμοποιεί χειρονομίες ως εργαλείο επικοινωνίας
Χειρονομίες όπως το «γεια» ή το τέντωμα των χεριών για αγκαλιά είναι στρατηγικές επικοινωνίας που προηγούνται της ομιλίας. Οι ειδικοί θεωρούν αυτές τις χειρονομίες ισχυρούς δείκτες μελλοντικής γλωσσικής ανάπτυξης.
Αναπτύσσει την προ-λεκτική πρόθεση
Το παιδί αρχίζει να μοιράζεται ενδιαφέρον, να επιδιώκει ανταπόκριση και να προσπαθεί να καθοδηγήσει τον ενήλικα (π.χ. δίνοντας ένα αντικείμενο για να επαναλάβει ένα παιχνίδι).
3. Κινητική ανάπτυξη: από την όρθια στάση στα πρώτα βήματα
Η κινητική εξέλιξη των 12 μηνών αποτελεί ένα από τα πιο θεαματικά αναπτυξιακά άλματα.
Στήριξη και μετακίνηση
Τα περισσότερα παιδιά στην ηλικία αυτή μπορούν:
-
Να τραβηχτούν και να σταθούν όρθια
-
Να περπατήσουν κρατώντας έπιπλα (cruising)
-
Να κάθονται με σταθερότητα
-
Να μετακινούνται ταχύτατα μπουσουλώντας ή «σέρνοντας» το σώμα
Η ικανότητα να σηκώνονται όρθια δεν έχει μόνο κινητική σημασία. Ανοίγει έναν εντελώς νέο κόσμο εξερεύνησης και ενισχύει τη γνωστική και κοινωνική ανάπτυξη.
Λεπτή κινητικότητα
Η λαβή εξελίσσεται από παλαμιαία σε «τσιμπιδάκι» (pincer grasp), επιτρέποντας στο παιδί να πιάνει μικρά αντικείμενα, να γυρίζει σελίδες, να εισάγει αντικείμενα σε δοχεία και να μετακινεί παιχνίδια με μεγαλύτερη ακρίβεια.
4. Κοινωνική και συναισθηματική ανάπτυξη: το παιδί αποκτά «ταυτότητα»
Στους 12 μήνες, η προσωπικότητα του παιδιού αρχίζει να γίνεται εμφανής. Τα παιδιά είναι πλέον πιο εκφραστικά και επιδιώκουν ενεργή κοινωνική αλληλεπίδραση.
Ποικιλία συναισθημάτων
Τα παιδιά αυτού του ηλικιακού σταδίου εκδηλώνουν χαρά, φόβο, ενθουσιασμό, απογοήτευση και περιέργεια. Η διαχείριση των συναισθημάτων είναι ακόμα ανώριμη, γι’ αυτό και τα ξεσπάσματα είναι φυσιολογικά.
Ανάπτυξη δεσμού ασφαλείας
Η προσκόλληση με τον φροντιστή είναι ισχυρή. Το παιδί δείχνει προτίμηση σε οικεία πρόσωπα και συχνά αναζητά επιβεβαίωση μέσα από βλέμμα ή αφή.
Εμφάνιση κοινωνικής μίμησης
Τα παιδιά αρχίζουν να μιμούνται μικρές πράξεις ενηλίκων: «τηλεφωνούν», ταΐζουν κούκλες. Πρόκειται για πρώιμες μορφές συμβολικού παιχνιδιού, σημαντικές για τη νοητική ανάπτυξη.
Πόσο παιχνίδι χρειάζεται ένα παιδί 1 έτους;
Το παιχνίδι αποτελεί τον βασικό μηχανισμό μάθησης σε αυτή τη φάση. Οι ειδικοί προτείνουν:
-
Τουλάχιστον 60 λεπτά ανεξάρτητου, μη δομημένου παιχνιδιού (με επίβλεψη).
-
Καθημερινά 30 λεπτά καθοδηγούμενου παιχνιδιού από γονέα ή φροντιστή.
Το μη δομημένο παιχνίδι ενισχύει την αυτονομία, τη δημιουργικότητα και την εσωτερική κινητοποίηση. Το δομημένο παιχνίδι δίνει στο παιδί την ευκαιρία να μιμηθεί ενήλικες και να κατακτήσει νέες δεξιότητες μέσα από ασφαλή καθοδήγηση.
Ενδεικτικό ημερήσιο πρόγραμμα για ένα παιδί 12 μηνών
Τα παιδιά από 1 έως 2 ετών χρειάζονται 11–14 ώρες ύπνου μέσα στο 24ωρο, συμπεριλαμβανομένων των ημερήσιων ύπνων. Ένα πιθανό πρόγραμμα μπορεί να είναι:
-
07:00 – Ξύπνημα
-
07:30 – Πρωινό
-
08:00–09:30 – Παιχνίδι
-
09:30–11:00 – Πρωινός ύπνος
-
11:00–12:00 – Παιχνίδι
-
12:00 – Μεσημεριανό
-
12:30–14:00 – Παιχνίδι
-
14:00–15:30 – Απογευματινός ύπνος
-
15:30–17:00 – Παιχνίδι
-
17:00 – Δείπνο
-
18:00 – Μπάνιο
-
18:30–19:30 – Ήρεμο παιχνίδι
-
19:30 – Παραμύθι
-
20:00 – Ύπνος
Κάθε παιδί έχει το δικό του ρυθμό, και πολλά γύρω στα 18–24 μήνες περνούν από δύο ύπνους σε έναν.