Τα παιδιά στην εφηβεία ενδέχεται να κάνουν μεγαλεπήβολες δηλώσεις για τον εαυτό τους, να είναι υπερβολικά ευαίσθητα στην κριτική, να αναζητούν την επιβεβαίωση μέσω των social media και να υιοθετούν μια υποτιμητική στάση απέναντι στους συνομηλίκους τους. Σε ορισμένες περιπτώσεις, αυτές οι συμπεριφορές συνδέονται με εκφοβισμό ή με πιο έμμεσες μορφές κοινωνικού αποκλεισμού που πληγώνουν εξίσου.
Το εύλογο ερώτημα που προκύπτει είναι αν πρόκειται για μια φυσιολογική φάση ή για κάποια ένδειξη βαθύτερων ψυχικών δυσκολιών του παιδιού.
Διαβάστε επίσης: Ανατροφή εφήβων: Ένα συναρπαστικό αλλά και απαιτητικό ταξίδι
Από αναπτυξιακή σκοπιά, ένα μέρος αυτών των συμπεριφορών είναι αναμενόμενο. Στην εφηβεία, η ταυτότητα του παιδιού διαμορφώνεται ακόμα και η ανάγκη του για κοινωνική αποδοχή είναι ιδιαίτερα έντονη. Ωστόσο, η έρευνα δείχνει ότι ναρκισσιστικά χαρακτηριστικά, όπως το αίσθημα ανωτερότητας και δικαιώματος μπορούν να παρατηρηθούν από μικρότερη παιδική ηλικία και να ενταθούν στα εφηβικά χρόνια. Σε κάποιες περιπτώσεις, τα χαρακτηριστικά αυτά συνδέονται με μοτίβα όπως η επιδίωξη κυριαρχίας και η επιθετικότητα, ξεπερνώντας τον συνηθισμένο εφηβικό εγωκεντρισμό.
Το βασικό κριτήριο διάκρισης είναι η ευελιξία: η φυσιολογική εφηβική ανάπτυξη παρουσιάζει διακυμάνσεις ενώ οι ανησυχητικές μορφές χαρακτηρίζονται από ακαμψία και επιμονή.
Τα ερευνητικά δεδομένα μέχρι σήμερα δείχνουν ότι η κοινωνική μάθηση παίζει καθοριστικό ρόλο. Πιο συγκεκριμένα, μελέτες έχουν δείξει ότι η εξιδανίκευση ενός παιδιού από τους γονείς του —η αντιμετώπισή του ως πιο «ξεχωριστού» και «καλύτερου» από τους άλλους— συνδέεται στενά με την ενίσχυση των ναρκισσιστικών χαρακτηριστικών. Αντίθετα, η γονεϊκή ζεστασιά και η σταθερή συναισθηματική διαθεσιμότητα σχετίζονται με υγιή αυτοεκτίμηση και όχι με ναρκισσισμό.
Με απλά λόγια, τα μηνύματα ανωτερότητας τροφοδοτούν προβληματικές συμπεριφορές, ενώ η άνευ όρων αποδοχή καλλιεργεί την υγιή αυτοπεποίθηση.
Έρευνες σε εφήβους συνδέουν τα ναρκισσιστικά χαρακτηριστικά τόσο με εξωτερικευμένα προβλήματα (συγκρούσεις, επιθετικότητα) όσο και με εσωτερικευμένες δυσκολίες (άγχος, καταθλιπτικά συμπτώματα). Αυτό σημαίνει ότι η πιο «ήσυχη» ή εσωστρεφής συμπεριφορά δεν είναι απαραίτητα λιγότερο ανησυχητική από την πιο «θορυβώδη».
Δεδομένου ότι η προσωπικότητα παραμένει εύπλαστη στην εφηβεία, η έγκαιρη καθοδήγηση και υποστήριξη μπορούν να συμβάλουν ουσιαστικά στη θετική αναδιαμόρφωση των συμπεριφορών του παιδιού.
Εφηβεία, όρια και αυτοεκτίμηση: Τι φαίνεται να βοηθά
Η έρευνα αποκαλύπτει ότι είναι ωφέλιμο να μετατοπίζεται η έμφαση από την κοινωνική σύγκριση και το κύρος προς στόχους δεξιοτήτων, όπως η προσπάθεια, η πρόοδος και η συνεργασία. Η επιβράβευση της καλής κοινωνικής συμπεριφοράς —της δικαιοσύνης, της συμπερίληψης και της ανάληψης ευθύνης— μειώνει τον εκφοβισμό και περιορίζει τα «παιχνίδια εξουσίας», ενώ παράλληλα διατηρεί το κίνητρο για επιτεύγματα.
Παράλληλα, η συναισθηματική ζεστασιά σε συνδυασμό με μια ρεαλιστική ανατροφοδότηση ενισχύει την αυτοεκτίμηση χωρίς να καλλιεργεί το αίσθημα ανωτερότητας. Σημαντική είναι και η ανάπτυξη δεξιοτήτων συναισθηματικής ρύθμισης και ελέγχου των παρορμήσεων.
Τέλος, τα σαφή και ήρεμα όρια με συνετές και προβλέψιμες συνέπειες συμβάλλουν στη δημιουργία ασφαλέστερων κοινωνικών πλαισίων.
Πρακτικά:
- Επιβραβεύστε την προσπάθεια, τη βελτίωση, την προσφορά.
- Στο οικογενειακό, σχολικό ή αθλητικό περιβάλλον, δώστε σημασία στην ομαδικότητα και τη δίκαιη συμμετοχή.
- Προσφέρετε αγάπη μα και σταθερά όρια.
- Μάθετε στα παιδιά να αναγνωρίζουν τα συναισθήματά τους από μικρή ηλικία, να διαχειρίζονται απογοητεύσεις και να επανορθώνουν μετά από συγκρούσεις.
Συμπερασματικά, σύμφωνα με την επιστήμη, οι εγωκεντρικές συμπεριφορές που μοιάζουν με ναρκισσισμό στην εφηβεία συνήθως συνδέονται με την φυσιολογική ανάπτυξη της ταυτότητας. Η παρατήρηση και η αναγνώριση αυτών των χαρακτηριστικών σε συνδυασμό με την σωστή καθοδήγηση μπορούν να βοηθήσουν τους εφήβους να αποκτήσουν αυτοεκτίμηση και να αποφύγουν προβλήματα στην κοινωνική τους ζωή.
Όταν οι άσχημες συμπεριφορές είναι συνεχείς, ενδείκνυται η συμβολή ειδικού.
