Στη σύγχρονη κοινωνία της πρόληψης και της ασφάλειας, το ρίσκο συχνά αντιμετωπίζεται ως κάτι που πρέπει να αποφεύγεται. Πολλοί γονείς και εκπαιδευτικοί προσπαθούν να προστατεύσουν τα παιδιά από την αποτυχία, τον κίνδυνο και το λάθος, με την πρόθεση να μειώσουν το άγχος και τις δυσάρεστες εμπειρίες. Ωστόσο, η αναπτυξιακή ψυχολογία και η νευροεπιστήμη υποστηρίζουν ότι το ελεγχόμενο ρίσκο και το λάθος αποτελούν βασικά στοιχεία της υγιούς ανάπτυξης.
Το λάθος ως μηχανισμός μάθησης
Η μάθηση δεν προκύπτει μόνο από τη σωστή απάντηση, αλλά κυρίως από την απόκλιση από αυτή. Σύμφωνα με τη γνωστική ψυχολογία, το λάθος ενεργοποιεί μηχανισμούς ανατροφοδότησης στον εγκέφαλο, οι οποίοι βοηθούν το παιδί να αναθεωρήσει στρατηγικές, να ενισχύσει τη μνήμη και να βελτιώσει τη μελλοντική του απόδοση. Η διαδικασία «δοκιμή – αποτυχία – προσαρμογή» αποτελεί θεμέλιο της γνωστικής ανάπτυξης και της επίλυσης προβλημάτων.
Διαβάστε επίσης: Ανατροφή παιδιών: Πώς να διαχειριστείτε τις δυσκολίες
Όταν το παιδί δεν έχει χώρο να κάνει λάθη, στερείται την ευκαιρία να αναπτύξει ευελιξία σκέψης και αυτορρύθμιση.
Ρίσκο και ανάπτυξη αυτονομίας
Το αναπτυξιακό ρίσκο δεν ταυτίζεται με την απερισκεψία. Αντίθετα, αφορά δραστηριότητες που ενέχουν πρόκληση αλλά παραμένουν εντός ασφαλών ορίων, όπως το να σκαρφαλώσει, να δοκιμάσει κάτι καινούργιο ή να πάρει μια απόφαση μόνο του. Έρευνες δείχνουν ότι τα παιδιά που έχουν τη δυνατότητα να ρισκάρουν με μέτρο εμφανίζουν υψηλότερα επίπεδα αυτοπεποίθησης, καλύτερη εκτίμηση κινδύνου και μεγαλύτερη αίσθηση ελέγχου της ζωής τους.
Μέσα από το ρίσκο, το παιδί μαθαίνει όχι μόνο τι μπορεί να κάνει, αλλά και πού βρίσκονται τα όριά του.
Η ανθεκτικότητα γεννιέται από την αποτυχία
Η συναισθηματική ανθεκτικότητα δεν αναπτύσσεται σε περιβάλλοντα απόλυτης επιτυχίας. Όταν το παιδί βιώνει μικρές αποτυχίες, μαθαίνει να διαχειρίζεται τη ματαίωση, την απογοήτευση και το άγχος. Η επανόρθωση μετά από ένα λάθος ενισχύει την αντοχή στο στρες και την ικανότητα ανάκαμψης, δεξιότητες κρίσιμες για την ψυχική υγεία σε όλη τη διάρκεια της ζωής.
Αντίθετα, η υπερπροστασία έχει συνδεθεί με αυξημένο άγχος, φόβο αποτυχίας και μειωμένη αυτονομία στην εφηβεία και την ενήλικη ζωή.
Ο ρόλος του ενήλικα, από τον έλεγχο στη στήριξη
Ο ρόλος του γονέα ή του εκπαιδευτικού δεν είναι να αποτρέπει κάθε λάθος, αλλά να δημιουργεί ένα ασφαλές πλαίσιο μέσα στο οποίο το παιδί μπορεί να δοκιμάζει. Η καθοδήγηση, η ανατροφοδότηση χωρίς τιμωρία και η αποδοχή της προσπάθειας — ανεξαρτήτως αποτελέσματος — ενισχύουν τη λεγόμενη «νοοτροπία ανάπτυξης», δηλαδή την πεποίθηση ότι οι ικανότητες καλλιεργούνται μέσα από την προσπάθεια.
Όταν το παιδί νιώθει ότι το λάθος δεν απειλεί τη σχέση με τον ενήλικα, τολμά περισσότερο.
