Για δεκαετίες, η φαντασία θεωρούνταν σχεδόν αποκλειστικό προνόμιο του ανθρώπου. Το να μπορούμε να προσποιούμαστε, να δημιουργούμε υποθετικούς κόσμους και να «κρατάμε» στο μυαλό μας κάτι που δεν υπάρχει μπροστά στα μάτια μας, αντιμετωπιζόταν ως θεμέλιο της ανθρώπινης σκέψης και του πολιτισμού.
Ωστόσο, νέα μελέτη που δημοσιεύθηκε στο επιστημονικό περιοδικό Science έρχεται να αμφισβητήσει αυτή τη βεβαιότητα, δείχνοντας ότι και οι πίθηκοι – και συγκεκριμένα οι μπονόμπο – φαίνεται να διαθέτουν μια βασική μορφή φαντασίας.
Διαβάστε επίσης: Η επιστήμη μίλησε: Τα κατοικίδια βοηθούν στην ανάπτυξη και την ευημερία των παιδιών
Το εύρημα δεν είναι απλώς εντυπωσιακό από εξελικτική σκοπιά. Αγγίζει άμεσα και τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε τη σημασία του παιχνιδιού και της προσποίησης στην παιδική ανάπτυξη.
Τι σημαίνει «φαντασία» για την επιστήμη
Στην ψυχολογία και τις γνωστικές επιστήμες, η φαντασία δεν αφορά μόνο τις ιστορίες και τα παραμύθια. Αναφέρεται κυρίως στην ικανότητα να αναπαριστούμε νοητικά πράγματα που δεν είναι παρόντα, να εξετάζουμε εναλλακτικά σενάρια και να διαχωρίζουμε το πραγματικό από το υποθετικό.
Ο γνωστικός επιστήμονας Κρίστοφερ Κρούπενιε από το Πανεπιστήμιο Johns Hopkins, επικεφαλής της μελέτης, εξηγεί ότι πρόκειται για μια δεξιότητα που θεωρούσαμε μέχρι σήμερα σχεδόν μοναδική για το ανθρώπινο είδος.
Κι όμως, τα δεδομένα δείχνουν πως οι μπονόμπο μπορούν να κάνουν κάτι παρόμοιο.
Ο Κάνζι και τα «παιχνίδια τσαγιού»
Για τις ανάγκες της έρευνας, οι επιστήμονες μελέτησαν τον Κάνζι, έναν αρσενικό μπονόμπο που είχε μεγαλώσει σε περιβάλλον αιχμαλωσίας και ήταν γνωστός για την ικανότητά του να επικοινωνεί με ανθρώπους μέσω συμβόλων.
Σε ένα από τα πειράματα, ένας ερευνητής προσποιήθηκε ότι γεμίζει δύο άδεια φλιτζάνια με χυμό και στη συνέχεια «άδειασε» το ένα πίσω στην κανάτα. Παρόλο που δεν υπήρχε πραγματικό υγρό, ο Κάνζι έδειξε με συνέπεια το φλιτζάνι που, σύμφωνα με το υποθετικό σενάριο, περιείχε ακόμα χυμό.
Σε άλλες δοκιμές, κλήθηκε να διακρίνει ανάμεσα σε πραγματικό και φανταστικό χυμό ή να εντοπίσει πού «βρίσκονταν» φανταστικά σταφύλια. Και πάλι, οι επιλογές του ήταν σημαντικά πιο ακριβείς από ό,τι θα περίμενε κανείς αν απαντούσε τυχαία.
Με απλά λόγια, ο μπονόμπο φάνηκε ικανός να ακολουθήσει ένα φανταστικό σενάριο και να το χειριστεί νοητικά.
Γιατί αυτό έχει σημασία
Τα ευρήματα υποδηλώνουν ότι η ικανότητα αναπαράστασης φανταστικών αντικειμένων ίσως δεν εμφανίστηκε ξαφνικά στον άνθρωπο, αλλά έχει βαθύτερες εξελικτικές ρίζες. Πιθανότατα, προϋπήρχε ήδη στον κοινό πρόγονο ανθρώπων και πιθήκων, πριν από 6 έως 9 εκατομμύρια χρόνια.
Αυτό αλλάζει τον τρόπο που βλέπουμε τη φαντασία: όχι ως «πολυτέλεια», αλλά ως βασικό εργαλείο επιβίωσης και προσαρμογής.
Η φαντασία ως θεμέλιο της παιδικής ανάπτυξης
Για τα παιδιά, το φανταστικό παιχνίδι δεν είναι απλώς διασκέδαση. Είναι ένας τρόπος να:
-
επεξεργάζονται εμπειρίες
-
κατανοούν συναισθήματα
-
δοκιμάζουν ρόλους και κοινωνικούς κανόνες
-
καλλιεργούν τη γλώσσα και τη σκέψη
Όταν ένα παιδί «ταΐζει» μια κούκλα ή μετατρέπει ένα κουτί σε διαστημόπλοιο, εκπαιδεύει τον εγκέφαλό του να λειτουργεί ευέλικτα, να συνδέει έννοιες και να δημιουργεί νοητικές αναπαραστάσεις.
Το γεγονός ότι βλέπουμε αντίστοιχες ικανότητες και σε άλλα πρωτεύοντα είδη ενισχύει την άποψη ότι το φανταστικό παιχνίδι αποτελεί φυσικό στάδιο ανάπτυξης, όχι κάτι που χρειάζεται κατεύθυνση ή διόρθωση.
Τι μπορούν να κάνουν οι γονείς
Οι ειδικοί συμφωνούν ότι το καλύτερο «υλικό» για τη φαντασία δεν είναι τα περίπλοκα παιχνίδια, αλλά ο χρόνος, ο χώρος και η αποδοχή.
-
Αφήστε το παιδί να βαρεθεί. Έτσι δημιουργούνται οι ιδέες.
-
Μην διορθώνετε συνεχώς το σενάριο του παιχνιδιού.
-
Συμμετέχετε αν σας προσκαλέσει, ακολουθώντας τους δικούς του κανόνες.
Η φαντασία δεν είναι απόδραση από την πραγματικότητα. Είναι τρόπος κατανόησής της.