Έχετε παρατηρήσει ποτέ ότι η ένταση σε έναν χώρο γίνεται αισθητή πριν καν ειπωθεί λέξη; Σύμφωνα με τη διαπροσωπική νευροβιολογία (interpersonal neurobiology), τον επιστημονικό κλάδο που ανέπτυξε ο ψυχίατρος Ντάνιελ Τζ. Σίγκελ, ο ανθρώπινος εγκέφαλος είναι «καλωδιωμένος» ώστε να ανιχνεύει συναισθηματικά σήματα αστραπιαία, πριν ενεργοποιηθεί η συνειδητή σκέψη. Αυτό εξηγεί γιατί το στρες είναι «μεταδοτικό».
Σε ένα οικογενειακό σύστημα, το άγχος ενός μέλους μπορεί να ενεργοποιήσει τους άλλους, δημιουργώντας έναν φαύλο κύκλο έντασης, απόσυρσης ή εκρήξεων. Πρόκειται για νευρικά συστήματα που αντιδρούν σε ένα σήμα απειλής.
Διαβάστε επίσης: Αυτοσυμπόνια: Πώς βοηθά την ψυχολογία του έφηβου;
Το «συναισθηματικό κλίμα» της οικογένειας
Ένας χρήσιμος τρόπος να κατανοήσουμε πώς εξαπλώνεται το στρες είναι να φανταστούμε την οικογένεια σαν ένα μικρό οικοσύστημα με το δικό του κλίμα. Όπως ο καιρός επηρεάζει ό,τι υπάρχει γύρω μας, έτσι και η συναισθηματική κατάσταση των μελών επηρεάζει τη συνολική ατμόσφαιρα.
Όταν το κλίμα φορτίζεται από θυμό, φόβο, ντροπή ή αίσθηση ανημποριάς, όλοι μέσα στο σύστημα το νιώθουν. Συχνά συναισθήματα που τροφοδοτούν αυτή τη δυναμική είναι:
-
το αίσθημα ότι δεν μας καταλαβαίνουν
-
η απώλεια ελέγχου
-
η ντροπή
-
η αίσθηση ότι «μικραίνουμε» συναισθηματικά
Αυτές οι εμπειρίες σπάνια μένουν εγκλωβισμένες σε ένα άτομο. Μεταφέρονται από τον έναν στον άλλον, επηρεάζοντας συμπεριφορές και αντιδράσεις.
Πώς το στρες των ενηλίκων γίνεται πρόβλημα των παιδιών
Τα παιδιά, λόγω της ανωριμότητας του νευρικού τους συστήματος, βασίζονται στους ενήλικες για να ρυθμίσουν τα συναισθήματά τους. Όταν ένας φροντιστής βρίσκεται σε έντονη εσωτερική πίεση, το παιδί συχνά το «διαβάζει» στο βλέμμα, στον τόνο της φωνής ή στη στάση του σώματος.
Το σώμα του παιδιού αντιδρά πριν προλάβει να καταλάβει τι συμβαίνει: αυξάνεται η εγρήγορση, επιταχύνεται ο καρδιακός ρυθμός, ενεργοποιείται ο μηχανισμός άμυνας. Έτσι, το στρες γίνεται σχέση, δεν ανήκει πια μόνο σε έναν άνθρωπο.
Η δύναμη της παύσης
Το στρες στην οικογένεια πηγάζει συχνά από την καθημερινή πίεση, οικονομικές δυσκολίες, σχέσεις ή προβλήματα υγείας, επηρεάζοντας τη συμπεριφορά και τη σωματική υγεία όλων των μελών.
Σε οικογενειακά συστήματα όπου υπάρχει ένταση, η πιο αποτελεσματική παρέμβαση δεν είναι ο έλεγχος ούτε η τιμωρία. Είναι η ικανότητα για συνειδητή ανταπόκριση (respond-ability): να παρατηρούμε τι συμβαίνει μέσα μας και να επιλέγουμε πώς θα αντιδράσουμε.
Η παύση λειτουργεί σαν καταφύγιο στη μέση της καταιγίδας. Δεν ακυρώνει τα συναισθήματα· επιβραδύνει όμως τον κύκλο της έντασης και επαναφέρει το αίσθημα ασφάλειας.
Για την αποτελεσματική αντιμετώπιση του οικογενειακού στρες, απαιτείται ανοιχτή επικοινωνία, ποιοτικός κοινός χρόνος, τεχνικές χαλάρωσης και ιεράρχηση των αναγκών, ώστε να διατηρηθεί η ισορροπία και η συνοχή.