Όταν τα παιδιά μας είναι μωρά, μπορούμε να εντοπίσουμε εύκολα τους κινδύνους: καλύπτουμε πρίζες, ασφαλίζουμε ντουλάπια, βάζουμε προστατευτικά στις γωνίες. Όσο μεγαλώνουν όμως, οι «κίνδυνοι» δεν είναι πια ορατοί. Αφορούν συναισθήματα — την απόρριψη, τα σχόλια των συνομηλίκων, τη διαφορετικότητα.
Τα παιδιά είναι γνωστά για την αφοπλιστική τους ειλικρίνεια. Μέχρι την ηλικία των 5 ετών δεν έχουν ακόμη εσωτερικεύσει πλήρως τους κοινωνικούς κανόνες που ρυθμίζουν τι λέμε, πότε και πώς. Όταν κοιτούν επίμονα, δείχνουν ή σχολιάζουν κάτι «διαφορετικό», συνήθως δεν έχουν πρόθεση να πληγώσουν. Περιγράφουν αυτό που παρατηρούν.
Διαβάστε επίσης: Μεγαλώνοντας παιδιά σε δύσκολους καιρούς
Ωστόσο, ακόμη κι αν η πρόθεση δεν είναι αρνητική, το αποτέλεσμα μπορεί να είναι. Ένα παιδί που μέχρι χθες δεν ενοχλούνταν από μια ιδιαίτερη συνήθεια ή ένα χαρακτηριστικό του, μπορεί ξαφνικά να αρχίσει να το βλέπει μέσα από τα μάτια των άλλων. Εκεί ξεκινά η διαδικασία της κοινωνικής αυτοσυνείδησης, ένα φυσιολογικό και σημαντικό αναπτυξιακό βήμα.
Η αυτοεκτίμηση χτίζεται στο σπίτι
Η έρευνα στην αναπτυξιακή ψυχολογία δείχνει ότι η σταθερή, ποιοτική ανατροφοδότηση από τους γονείς λειτουργεί ως «συναισθηματική βάση ασφαλείας». Η ενίσχυση της αυτοεκτίμησης δεν απαιτεί υπερβολικούς επαίνους, αλλά συγκεκριμένη και αυθεντική αναγνώριση.
Αντί για ένα γενικό «μπράβο», πιο αποτελεσματικό είναι ένα στοχευμένο σχόλιο:
«Μου άρεσε πολύ ο τρόπος που σκέφτηκες αυτό το παιχνίδι. Έχεις φαντασία.»
Η συγκεκριμενοποίηση βοηθά το παιδί να κατανοήσει ποια δεξιότητα ή ποιότητα εκτιμάται.
Όταν ο έπαινος είναι συνεχής και αδιάκριτος, χάνει τη σημασία του. Όταν όμως είναι επιλεκτικός και ειλικρινής, συμβάλλει στη διαμόρφωση σταθερής αυτοεικόνας.
Μιλάμε για τη διαφορετικότητα
Στην προσχολική και πρώιμη σχολική ηλικία, τα παιδιά αρχίζουν να συγκρίνουν τον εαυτό τους με τους άλλους. Είναι μια ευκαιρία να ενταχθεί στη καθημερινή συζήτηση η ιδέα ότι η διαφορετικότητα είναι φυσιολογική και δημιουργική.
Ερωτήσεις όπως:
«Τι νομίζεις ότι σε κάνει ξεχωριστό;»
«Υπάρχει κάτι που κάνεις διαφορετικά από άλλα παιδιά και σου αρέσει;»
ενθαρρύνουν τον αναστοχασμό. Όταν οι γονείς εκφράζουν ξεκάθαρα τι αγαπούν στα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά του παιδιού τους, ενισχύουν την αίσθηση αποδοχής.
Αν υπάρχουν ενδείξεις ότι το παιδί δέχεται πειράγματα ή νιώθει άβολα με τους συνομηλίκους, χρειάζεται προσεκτική παρατήρηση. Η επικοινωνία με τους εκπαιδευτικούς βοηθά να διαπιστωθεί αν πρόκειται για μεμονωμένα περιστατικά ή για επαναλαμβανόμενο μοτίβο.
Κάποιες φορές, το ίδιο το παιδί επιθυμεί να τροποποιήσει μια συμπεριφορά ώστε να νιώθει πιο άνετα κοινωνικά. Η προσαρμογή δεν σημαίνει απώλεια ταυτότητας· αποτελεί μέρος της κοινωνικής μάθησης. Ο στόχος δεν είναι να «σβήσει» η ιδιαιτερότητα, αλλά να αποκτήσει το παιδί ευελιξία.
Συναισθηματικά εργαλεία για τον έξω κόσμο
Η κοινωνική ανάπτυξη περιλαμβάνει σταδιακά την κατανόηση άγραφων κανόνων. Ο ρόλος των γονέων είναι να λειτουργούν ως «προπονητές» σε αυτή τη διαδικασία: να εξηγούν, να κάνουν πρόβες ρόλων, να διδάσκουν φράσεις που μπορούν να χρησιμοποιηθούν σε δύσκολες στιγμές.
Η συναισθηματική ασφάλεια στο σπίτι —η βεβαιότητα ότι «με αγαπούν όπως είμαι»— αποτελεί προστατευτικό παράγοντα. Παιδιά που βιώνουν σταθερή αποδοχή αναπτύσσουν μεγαλύτερη ανθεκτικότητα απέναντι σε κοινωνικές προκλήσεις.
Δεν μπορούμε να ελέγξουμε όλα όσα θα πουν ή θα κάνουν οι άλλοι. Μπορούμε όμως να διαμορφώσουμε ένα περιβάλλον όπου το παιδί νιώθει ότι η αξία του δεν εξαρτάται από τη γνώμη των συνομηλίκων.
