Σε κάθε σχολική τάξη φαίνεται να υπάρχει μια άτυπη κοινωνική ιεραρχία. Ορισμένοι μαθητές θεωρούνται πιο δημοφιλείς, έχουν μεγαλύτερη επιρροή στους συνομηλίκους τους και συχνά καθορίζουν τι θεωρείται «μοντέρνο», αποδεκτό ή επιθυμητό. Για δεκαετίες, αυτή η δυναμική περιοριζόταν κυρίως στο σχολικό περιβάλλον, στους διαδρόμους, στην αυλή ή στην καντίνα.
Σήμερα όμως, η πραγματικότητα έχει αλλάξει. Με την εξάπλωση των κοινωνικών δικτύων, οι ίδιες κοινωνικές ιεραρχίες συνεχίζουν να λειτουργούν πέρα από τα όρια του σχολείου. Η επιρροή των δημοφιλών μαθητών δεν περιορίζεται πλέον σε συγκεκριμένες ώρες της ημέρας, αλλά επεκτείνεται μέσα από τις οθόνες των κινητών τηλεφώνων, επηρεάζοντας τον τρόπο με τον οποίο οι έφηβοι χρησιμοποιούν τα social media και αντιλαμβάνονται την εικόνα του σώματός τους.
Διαβάστε επίσης: Σκανδιναβική ανατροφή: 5 +1 αρχές για πιο ανθεκτικά και ευτυχισμένα παιδιά
Πρόσφατη επιστημονική μελέτη που δημοσιεύθηκε στο Development and Psychopathology έρχεται να φωτίσει αυτή τη διαδικασία και να εξηγήσει πώς ακριβώς λειτουργεί η επιρροή των συνομηλίκων στην εφηβεία.
Η μελέτη που ξεχώρισε δύο διαφορετικές μορφές επιρροής
Η έρευνα παρακολούθησε περισσότερους από 500 μαθητές ηλικίας 10 έως 14 ετών για ένα σχολικό έτος. Οι συμμετέχοντες συμπλήρωσαν ερωτηματολόγια σχετικά με τη χρήση των social media, τις συναισθηματικές δυσκολίες και τις ανησυχίες για το βάρος ή την εμφάνισή τους. Παράλληλα, οι μαθητές κλήθηκαν να υποδείξουν ποιοι συμμαθητές θεωρούνται πιο δημοφιλείς και ποιοι είναι οι στενότεροι φίλοι τους.
Ένα από τα πιο ενδιαφέροντα στοιχεία της μελέτης ήταν ότι εξέτασε ταυτόχρονα δύο διαφορετικές πηγές επιρροής:
-
τη σχέση με τον καλύτερο φίλο,
-
και την επιρροή των πιο δημοφιλών μαθητών της τάξης.
Αυτό επέτρεψε στους ερευνητές να διαπιστώσουν ότι οι δύο αυτές μορφές επιρροής δεν λειτουργούν με τον ίδιο τρόπο. Στην πραγματικότητα, επηρεάζουν διαφορετικές πλευρές της ζωής των εφήβων.
Οι δημοφιλείς μαθητές καθορίζουν τη δημόσια εικόνα
Τα αποτελέσματα της μελέτης έδειξαν ότι οι δημοφιλείς μαθητές επηρεάζουν κυρίως τις πιο «ορατές» συμπεριφορές των συνομηλίκων τους.
Όταν οι μαθητές με υψηλό κοινωνικό κύρος χρησιμοποιούσαν συχνά τα social media, οι υπόλοιποι μαθητές της τάξης αύξαναν επίσης τη δική τους χρήση μέσα στους επόμενους μήνες. Ενδιαφέρον είναι ότι οι καλύτεροι φίλοι δεν φάνηκε να επηρεάζουν ιδιαίτερα αυτή τη συνήθεια.
Με άλλα λόγια, η έντονη παρουσία στα κοινωνικά δίκτυα φαίνεται να καθορίζεται κυρίως από τα πρότυπα που θέτει η «κορυφή» της σχολικής ιεραρχίας.
Παρόμοια εικόνα παρατηρήθηκε και στις ανησυχίες για την εμφάνιση και το βάρος. Στους μεγαλύτερους μαθητές της μελέτης, όταν οι δημοφιλείς συμμαθητές εξέφραζαν μεγαλύτερη ανησυχία για την εικόνα του σώματός τους, οι υπόλοιποι μαθητές άρχισαν να παρουσιάζουν παρόμοιες ανησυχίες.
Αυτό το φαινόμενο συνδέεται με έναν βασικό μηχανισμό της εφηβείας: την κοινωνική σύγκριση. Οι έφηβοι προσπαθούν να κατανοήσουν ποιοι είναι και πώς πρέπει να μοιάζουν παρατηρώντας τους συνομηλίκους που θεωρούνται πρότυπα.
Τα κοινωνικά δίκτυα λειτουργούν έτσι σαν ένα εργαλείο «διαχείρισης κοινωνικής εικόνας». Οι δημοφιλείς μαθητές δείχνουν ποιο περιεχόμενο συγκεντρώνει επιδοκιμασία, ποια εμφάνιση θεωρείται ελκυστική και ποια συμπεριφορά ανταμείβεται με θετικά σχόλια. Οι υπόλοιποι συχνά προσαρμόζουν το προφίλ τους για να ταιριάζουν σε αυτά τα πρότυπα.
Ο ρόλος του καλύτερου φίλου: μια πιο προσωπική επιρροή
Ενώ οι δημοφιλείς μαθητές επηρεάζουν τη δημόσια εικόνα και τη συμπεριφορά στα κοινωνικά δίκτυα, οι στενές φιλίες φαίνεται να έχουν διαφορετική επίδραση.
Σύμφωνα με τη μελέτη, οι καλύτεροι φίλοι επηρεάζουν κυρίως την συναισθηματική κατάσταση των εφήβων. Όταν ένας έφηβος αντιμετωπίζει άγχος, δυσκολίες στην κατανόηση των συναισθημάτων του ή προβληματικές συμπεριφορές, υπάρχει μεγαλύτερη πιθανότητα να εμφανιστούν παρόμοια μοτίβα και στον στενό του φίλο μέσα στους επόμενους μήνες.
Αυτό μπορεί να εξηγηθεί από τη φύση της στενής φιλίας. Οι φίλοι μοιράζονται προσωπικές σκέψεις, συζητούν τις ανησυχίες τους και συχνά αναπαράγουν ο ένας τις ανησυχίες του άλλου. Στην ψυχολογία αυτή η διαδικασία ονομάζεται συνεχής ανακύκλωση προβλημάτων (co-rumination): οι φίλοι συζητούν επανειλημμένα τα ίδια προβλήματα, γεγονός που μπορεί να ενισχύσει το άγχος ή τη δυσφορία.
Παρόμοια δυναμική μπορεί να εμφανιστεί και σε συμπεριφορές όπως η παραβίαση κανόνων ή μικρές μορφές παραβατικότητας, ιδιαίτερα όταν οι φίλοι αισθάνονται απομακρυσμένοι από την υπόλοιπη ομάδα.
Δύο διαφορετικές μορφές κοινωνικής επιρροής
Η μελέτη καταδεικνύει ότι η επιρροή των συνομηλίκων στην εφηβεία δεν είναι ενιαία. Αντίθετα, φαίνεται να λειτουργεί σε δύο επίπεδα:
1. Οι δημοφιλείς μαθητές επηρεάζουν τη δημόσια συμπεριφορά
καθορίζοντας πρότυπα για την εμφάνιση, τη χρήση των social media και την κοινωνική εικόνα.
2. Οι στενοί φίλοι επηρεάζουν τον εσωτερικό κόσμο των εφήβων
διαμορφώνοντας συναισθήματα, στάσεις και συμπεριφορές μέσα από προσωπικές συζητήσεις και κοινές εμπειρίες.
Η διάκριση αυτή βοηθά να κατανοήσουμε γιατί ορισμένες παρεμβάσεις που στοχεύουν στη συνολική κουλτούρα ενός σχολείου δεν αντιμετωπίζουν πάντα τις πραγματικές πηγές πίεσης που βιώνουν οι έφηβοι.
Τι σημαίνουν τα ευρήματα για γονείς και σχολεία
Τα αποτελέσματα της έρευνας υποδηλώνουν ότι οι ενήλικες χρειάζεται να λαμβάνουν υπόψη αυτές τις διαφορετικές μορφές επιρροής.
Όταν ένας έφηβος παρουσιάζει έντονο άγχος ή δυσκολίες στη συμπεριφορά, είναι σημαντικό να εξεταστεί το πλαίσιο των στενών φιλικών του σχέσεων. Η συναισθηματική επιρροή συχνά διαδίδεται μέσα από αυτές τις προσωπικές σχέσεις.
Παράλληλα, η επιρροή των δημοφιλών μαθητών μπορεί να αξιοποιηθεί θετικά. Σε ορισμένα σχολικά προγράμματα έχει διαπιστωθεί ότι όταν μαθητές με υψηλό κοινωνικό κύρος προωθούν θετικές συμπεριφορές – όπως η αποδοχή της διαφορετικότητας ή η αποφυγή εκφοβισμού – οι στάσεις ολόκληρης της ομάδας μπορούν να αλλάξουν.
Μια παλιά κοινωνική δυναμική σε ένα νέο περιβάλλον
Η μελέτη επιβεβαιώνει ότι οι κοινωνικές ιεραρχίες των εφήβων δεν αποτελούν νέο φαινόμενο. Η ανάγκη για αποδοχή από την ομάδα και η τάση μίμησης των πιο δημοφιλών συνομηλίκων υπήρχαν πολύ πριν από την εμφάνιση των ψηφιακών πλατφορμών.
Η διαφορά σήμερα είναι ότι τα κοινωνικά δίκτυα έχουν επεκτείνει αυτή τη δυναμική σε έναν χώρο που λειτουργεί σχεδόν συνεχώς. Η σύγκριση με τους άλλους δεν σταματά όταν τελειώνει το σχολείο, συνεχίζεται στην οθόνη του κινητού.
Η κατανόηση αυτών των μηχανισμών είναι σημαντική για την υποστήριξη των παιδιών και των εφήβων. Όσο καλύτερα κατανοούμε πώς λειτουργεί η κοινωνική επιρροή στην ψηφιακή εποχή, τόσο πιο αποτελεσματικά μπορούμε να βοηθήσουμε τους νέους να αναπτύξουν μια πιο ισορροπημένη σχέση με τον εαυτό τους και με τον ψηφιακό κόσμο.