Oι διακοπές του Πάσχα έφτασαν και τα παιδιά όλων των ηλικιών ανυπομονούν να είναι ελεύθερα από τις υποχρεώσεις του σχολείου και να έχουν όλο το χρόνο για παιχνίδι και συναντήσεις με τους φίλους τους, για δραστηριότητες με τους γονείς τους, όπως το βάψιμο των αβγών, για οικογενειακές συγκεντρώσεις και εκδρομές στο χωριό ή αλλού. Παρ’ όλα αυτά, συχνά συναντάμε την ίδια εικόνα στα σπιτικά: τα παιδιά στον καναπέ ή σε κάποια καρέκλα να παίζουν με πάθος ηλεκτρονικά ή να βλέπουν βιντεάκια στο TikTok κ.λπ. Η ενασχόλησή τους με τις οθόνες καταλαμβάνει το μεγαλύτερο μέρος του ελεύθερου χρόνου τους. Εδώ αρχίζουν και τα προβλήματα, οι παρατηρήσεις από τους γονείς αλλά και η γκρίνια των παιδιών, με συνέπεια οι ημέρες αυτές να μετατρέπονται σε πεδίο μάχης για πολλές οικογένειες. «Το ψηφιακό περιβάλλον τα έχει κατακτήσει και κυριαρχεί στην καθημερινότητά τους», παραπονιούνται οι γονείς. «Μα, έχουμε διακοπές», διαμαρτύρονται εκείνα.

Γιατί συμβαίνει αυτό

Η επιστήμη μάς έχει δείξει ότι ο παιδικός εγκέφαλος είναι από τη φύση του προγραμματισμένος να αναζητά την άμεση επιβράβευση. Σύμφωνα με μελέτες (Αμερικανική Ψυχολογική Εταιρεία), οι μηχανισμοί των video games και των social media ενεργοποιούν το σύστημα ανταμοιβής του εγκεφάλου, εκκρίνοντας ντοπαμίνη με ρυθμούς τόσο γρήγορους που η πραγματική ζωή δυσκολεύεται να ανταγωνιστεί.

Όταν λοιπόν η ρουτίνα του σχολείου παύει να υφίσταται, τα παιδιά συνήθως νιώθουν ένα μεγάλο κενό, δεν ξέρουν πώς να αξιοποιήσουν το χρόνο τους. Ειδικά στα αστικά κέντρα όπου η έννοια της γειτονιάς δεν υπάρχει, αισθάνονται μοναξιά και λένε συχνά ότι βαριούνται. Η οθόνη είναι η εύκολη λύση για την ανία. Ακόμα κι αν το παιδί έχει φίλους ή βρίσκεται σε διακοπές, τις ενδιάμεσες ώρες προτιμά να ασχολείται με το μαγικό κόσμο της. Παράλληλα, οι γονείς, εξαντλημένοι από τις υποχρεώσεις τους αλλά και από τις προετοιμασίες των ημερών, προκειμένου να κερδίσουν λίγη ηρεμία, συχνά υποχωρούν μπροστά στη συσκευή που τελικά αναλαμβάνει ρόλο «ψηφιακής νταντάς». Δεν λαμβάνουν όμως υπόψη τους ότι το αντίτιμο αυτής της παροδικής ηρεμίας συχνά εξαργυρώνεται με εκνευρισμό και πνευματική κόπωση, ειδικά εάν δεν υπάρχουν όρια στη χρήση.

Ας δούμε όμως αναλυτικά τι ισχύει ανά ηλικία για τη χρήση της οθόνης. Η Αμερικανική Ακαδημία Παιδιατρικής (AAP) είναι σαφής:

  • Δεν υπάρχουν «γενικές» οδηγίες, αλλά αναπτυξιακές ανάγκες των παιδιών.
  • Για μωρά μέχρι 2 ετών η σύσταση είναι σαφής και κάνει λόγο για μηδενική χρήση οθόνης. Ο εγκέφαλός τους πλάθεται μέσα από διάφορα ερεθίσματα όπως η μυρωδιά του χώματος, η υφή της πλαστελίνης κ.λπ.
  • Για τα νήπια (2-5 ετών) το όριο είναι η μία ώρα χρήσης ημερησίως, με βασική προϋπόθεση όμως να γίνεται με επιστασία. Η παρουσία του γονιού ή ενός ενήλικου ατόμου εμπιστοσύνης είναι αναγκαία ώστε να συζητά με το παιδί για αυτά που βλέπει, να του θέτει ερωτήσεις και να το βοηθά να κατανοήσει τα μηνύματα που υποκρύπτονται.
  • Για τα παιδιά σχολικής ηλικίας, καλό είναι να υπάρχει κοινή συμφωνία και προγραμματισμός συγκεκριμένου χρόνου που θα περνούν μπροστά στην οθόνη. Έτσι μειώνονται οι συγκρούσεις όταν έρθει η ώρα να κλείσει η συσκευή.
  • Οσον αφορα τους εφηβους, χρειάζεται προσεκτική διαχείριση γιατί είναι γνωστό ότι οι απαγορεύσεις προκαλούν «αλλεργία» στα παιδιά αυτής της ηλικίας, ενώ το κινητό είναι η κοινωνική τους ταυτότητα. Η κατάκτηση της αυτορρύθμισης χρειάζεται χρόνο και εξάσκηση.

Πάσχα χωρίς οθόνες: Πώς να αποφύγετε τις εντάσεις

Οι μέρες αυτές αποτελούν μια μεγάλη πρόκληση. Το μυστικό όμως δεν είναι η απαγόρευση, αλλά η έξυπνη αντικατάσταση των οθονών με διάφορες δραστηριότητες και με ενασχόληση μαζί τους. Η ανία που νιώθουν τα παιδιά όταν βρίσκονται μεταξύ μεγάλων οι οποίοι μιλούν επί ώρες για θέματα που τα αφήνουν αδιάφορα είναι δεδομένη.

Οι εξορμήσεις στη φύση, η μπάλα στην αυλή ή στο χωράφι αν είστε στο χωριό, ένας περίπατος στο βουνό ή στη θάλασσα, ένα επιτραπέζιο, το παιχνίδι με τους φίλους τους, η συμμετοχή τους στο βάψιμο των αβγών και πολλά ακόμα που μπορεί να σκεφθείτε θα τους προσφέρουν πολύτιμα ερεθίσματα και μεγάλη χαρά που καμία οθόνη δεν είναι ικανή να τους δώσει. Ακόμα και τις ουδέτερες ώρες, π.χ. το μεσημέρι, είναι προτιμότερο να ζωγραφίσετε μαζί τους, να κάνετε μια κατασκευή ή να διαβάσετε ένα λογοτεχνικό βιβλίο για να χαλαρώσουν και να ταξιδέψουν στο μαγικό κόσμο της γνώσης και της φαντασίας. Με αυτούς τους τρόπους τα παιδιά γίνονται δημιουργικά και μειώνεται η ανάγκη τους για τα ηλεκτρονικά.

Είστε το παράδειγμα

Να θυμάστε ότι το παράδειγμά σας είναι πιο ηχηρό από κάθε κανόνα που τους θέτετε. Εάν το παιδί σάς μιλάει και εσείς για διάφορους λόγους δεν του δίνετε τη δέουσα προσοχή ή ρίχνετε και μια κλεφτή ματιά στο κινητό σας για να δείτε τα mails σας ή σας βλέπει διαρκώς στα social, άθελά σας γίνεστε πρότυπο μίμησης και του διδάσκετε ότι ο ψηφιακός κόσμος είναι πιο σημαντικός από τον φυσικό.

*Από την Αλεξάνδρα Καππάτου

Η Αλεξάνδρα Καππάτου είναι ψυχολόγος-παιδοψυχολόγος, συγγραφέας