Τα παιδιά φοβούνται το σκοτάδι και είναι βέβαια ότι κρύβονται τέρατα κάτω από το κρεβάτι. Αυτό δεν οφείλεται στις ταινίες τρόμου. Δεν είναι επειδή οι φίλοι τους τους έχουν πει ιστορίες για φαντάσματα. Συμβαίνει απλά επειδή το σκοτάδι είναι ανέκαθεν τρομακτικό για τον άνθρωπο.
«Δεν αποτελεί έκπληξη το γεγονός ότι τα παιδιά έχουν κάποιο φόβο για το σκοτάδι. Σε όλη την εξελικτική μας ιστορία, το σκοτάδι ήταν επικίνδυνο», λέει ο Peter Gray, Ph.D., καθηγητής ψυχολογίας στο Boston College. Οι άνθρωποι βασίζονται στην όραση πάνω από όλες τις άλλες αισθήσεις, εξηγεί ο Gray που έχει γράψει για τους έμφυτους φόβους των παιδιών.
Η νύχτα είναι σκοτεινή και γεμάτη φόβο, η μέρα φωτεινή, όμορφη και γεμάτη ελπίδα
Το σκοτάδι μας έθετε σε οξύ κίνδυνο για χιλιάδες χρόνια. Από αυτό προκύπτει ότι ο υγιής φόβος για το σκοτάδι και τα τέρατα που περιφέρονται τη νύχτα είναι βαθιά ριζωμένος στον ανθρώπινο ψυχισμό. «Τα τέρατα αντιπροσωπεύουν τα αρπακτικά: τα λιοντάρια και οι τίγρεις, και τα γλοιώδη τέρατα όπως τα φίδια», αναφέρει.
«Για μένα είναι φυσικό να έχουμε φόβο γι αυτά τα πράγαματα», συμπληρώνει ο Gray. Οι άνθρωποι γεννιούνται με μια χούφτα έμφυτους φόβους, όλα εξελικτικά ευεργετήματα. Από τη γέννησή μας, φοβόμαστε να πέσουμε από μεγάλα ύψη και τους δυνατούς θορύβους. Λίγο αργότερα, αποκτούμε φόβο για τα φίδια και τις αράχνες.
Μεταξύ των πρώτων μαθημένων φόβων μας (και, ίσως, των έμφυτων φόβων μας) είναι ο φόβος του σκοταδιού. «Υπάρχει αμέσως από τη γέννηση; Δεν είμαι σίγουρος», αναρωτιέται ο Gray. «Αλλά είναι σίγουρα παρών από μόλις μερικούς μήνες. Ο φόβος του να μείνει κανείς μόνος του στο σκοτάδι είναι προσαρμοστικός, από την αρχή».
«Όταν πέφτει η νύχτα», λέει ο Gray, «ενστικτωδώς θέλουμε να είμαστε κρυμμένοι σε μια σπηλιά ή σε μια κρεβατοκάμαρα». «Επιδιώκουμε να είμαστε περιτριγυρισμένοι από άλλους ανθρώπους που θα μπορούσαν να μας βοηθήσουν να αποκρούσουμε μια επίθεση όταν οι αισθήσεις μας είναι κατεσταλμένες».
Αυτός είναι πιθανώς ο λόγος για τον οποίο τα μικρά παιδιά κλαίνε όταν μένουν μόνα τους σε ένα σκοτεινό δωμάτιο. Γιατί όμως τα παιδιά φοβούνται συγκεκριμένα τα τέρατα που κρύβονται κάτω από τα κρεβάτια τους ή στις ντουλάπες τους; Η εικασία του Gray είναι ότι ο τέρας μπορεί να βρίσκεται σε οποιοδήποτε μέρος δεν μπορούμε να δούμε.
«Μπαίνετε στο υπνοδωμάτιό σας, κοιτάτε γύρω σας και δεν υπάρχουν τέρατα στον ορίζοντα. Σβήνετε το φως – και συνειδητοποιείτε ότι υπάρχουν μερικά σημεία που δεν ελέγξατε», υπογραμμίζει.
Η επιβίωση του ισχυρού και του προσαρμοστικού
Δεν είναι μόνο η εξέλιξη – υπάρχει και λίγη ανατροφή αναμεμειγμένη με τη φύση. Ο Gray υποψιάζεται ότι οι συγκεκριμένοι τύποι τεράτων που φοβούνται τα παιδιά, για παράδειγμα, είναι λιγότερο προϊόν της εξελικτικής μας ιστορίας και περισσότερο προϊόν της λαϊκής μας κουλτούρας.
«Φαντάζομαι ότι ο βασικός φόβος είναι έμφυτος, αλλά οι συγκεκριμένες μορφές του φόβου πιθανόν να επηρεάζονται από την εμπειρία», εκτιμά. «Τα είδη των τεράτων για τα οποία έχετε διαβάσει σε ιστορίες ή έχετε δει στην τηλεόραση μπορεί να κυριαρχούν στη φαντασία του παιδιού». Τα παιδιά φοβούνται τα τέρατα κάτω από το κρεβάτι – και αυτό είναι, ουσιαστικά, κάτι καλό.
Είναι προσαρμοστικό, μια εξελικτική ευλογία. «Κατά τη διάρκεια της φυσικής επιλογής, τα βρέφη που εξέφραζαν φόβο για το αν θα έμεναν μόνα τους και εκδήλωναν αυτόν τον φόβο φωνάζοντας και καλώντας τους φροντιστές τους κοντά τους είχαν περισσότερες πιθανότητες να επιβιώσουν», σχολιάζει ο Gray.