Η συζήτηση γύρω από τη χρήση των social media από παιδιά και εφήβους έχει ενταθεί τα τελευταία χρόνια, καθώς αυξάνονται οι ανησυχίες για τις επιπτώσεις στην ψυχική υγεία, την ανάπτυξη και την κοινωνική συμπεριφορά. Σε αυτό το πλαίσιο, η Αυστραλία έγινε η πρώτη χώρα παγκοσμίως που προχώρησε σε καθολική απαγόρευση χρήσης κοινωνικών δικτύων για ανηλίκους κάτω των 16 ετών. Ωστόσο, τα πρώτα ερευνητικά δεδομένα δείχνουν ότι η εφαρμογή του μέτρου είναι πολύ πιο περίπλοκη από όσο αναμενόταν.
Τέσσερις μήνες μετά την εφαρμογή της απαγόρευσης, μια από τις πρώτες συστηματικές έρευνες κατέγραψε ότι πάνω από το 60% των παιδιών ηλικίας 12–15 ετών εξακολουθούν να χρησιμοποιούν πλατφόρμες που θεωρητικά έχουν περιοριστεί.
Διαβάστε επίσης: Video games: Έχουν και τα καλά τους, σύμφωνα με την επιστήμη
Συγκεκριμένα:
- Το 53% των παιδιών διατήρησε πρόσβαση στο TikTok
- Το 53% συνέχισε να χρησιμοποιεί το YouTube
- Το 52% παρέμεινε ενεργό στο Instagram
Επιπλέον, περίπου 3 στους 5 εφήβους που είχαν ήδη λογαριασμούς πριν την απαγόρευση, δήλωσαν ότι εξακολουθούν να έχουν πρόσβαση σε τουλάχιστον έναν από αυτούς.
Γιατί η απαγόρευση δεν εφαρμόζεται πλήρως
Η δυσκολία εφαρμογής σχετίζεται κυρίως με τεχνολογικούς και πρακτικούς παράγοντες. Οι πλατφόρμες βασίζονται σε μηχανισμούς επαλήθευσης ηλικίας, οι οποίοι όμως δεν είναι πλήρως αξιόπιστοι. Πολλά παιδιά μπορούν εύκολα να δηλώσουν ψευδή ηλικία ή να χρησιμοποιήσουν υπάρχοντες λογαριασμούς.
Επιπλέον, σύμφωνα με τα δεδομένα:
- Το 60% των χρηστών σε Instagram και TikTok δήλωσε ότι δεν έγινε καμία ενέργεια για διαγραφή του λογαριασμού τους
- Το 61% των χρηστών στο Snapchat ανέφερε το ίδιο
- Τα 2/3 των χρηστών του YouTube δεν αντιμετώπισαν περιορισμούς
Αυτό υποδεικνύει ότι η ευθύνη που μεταφέρθηκε στις εταιρείες τεχνολογίας δεν έχει ακόμη αποδώσει τα αναμενόμενα αποτελέσματα.
Επιπτώσεις στην ασφάλεια και την ψυχολογία των παιδιών
Ένα από τα βασικά επιχειρήματα υπέρ της απαγόρευσης ήταν η ενίσχυση της ασφάλειας των παιδιών στο διαδίκτυο. Ωστόσο, τα ευρήματα είναι ανάμεικτα:
- Το 50% των παιδιών δήλωσε ότι η απαγόρευση δεν άλλαξε τίποτα στην online ασφάλειά του
- Περίπου 1 στα 7 παιδιά ανέφερε ότι νιώθει λιγότερο ασφαλές
Η τελευταία παρατήρηση έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον από ψυχολογική σκοπιά. Όταν μια συμπεριφορά περιορίζεται χωρίς να προσφέρεται εναλλακτική ή εκπαίδευση, τα παιδιά ενδέχεται να μετακινηθούν σε λιγότερο ελεγχόμενα περιβάλλοντα, αυξάνοντας τον κίνδυνο έκθεσης σε επιβλαβές περιεχόμενο.
Η οπτική των γονέων
Σε αντίθεση με τα παιδιά, πολλοί γονείς κατέγραψαν θετικές αλλαγές:
- Περισσότερη δια ζώσης επικοινωνία
- Βελτίωση στη σχέση γονέα–παιδιού
- Μεγαλύτερη συγκέντρωση στην καθημερινότητα
Ωστόσο, το 40% ανέφερε και αρνητικές συνέπειες, όπως:
- Μετατόπιση σε λιγότερο ρυθμιζόμενες πλατφόρμες
- Μείωση κοινωνικών επαφών
- Ενίσχυση της «ψηφιακής ανισότητας» (π.χ. παιδιά που βρίσκουν τρόπους παράκαμψης έναντι άλλων που δεν μπορούν)
Είναι αποτελεσματικές οι απαγορεύσεις;
Από επιστημονική σκοπιά, τα ευρήματα αυτά επιβεβαιώνουν ένα ευρύτερο μοτίβο: οι καθολικές απαγορεύσεις σε ψηφιακές συμπεριφορές σπάνια είναι από μόνες τους επαρκείς.
Η συμπεριφορά των εφήβων επηρεάζεται από:
- την ανάγκη για κοινωνική ένταξη
- την αναζήτηση ταυτότητας
- τη συνήθεια και την εξάρτηση από ψηφιακά ερεθίσματα
Όταν αυτοί οι παράγοντες δεν αντιμετωπίζονται, η απαγόρευση οδηγεί συχνά σε «παράκαμψη» αντί για πραγματική μείωση της χρήσης.
Τι προτείνουν οι ειδικοί
Οργανισμοί και ερευνητές προτείνουν μια πιο πολυδιάστατη προσέγγιση:
- Ενίσχυση της ψηφιακής παιδείας: Εκπαίδευση παιδιών για ασφαλή και κριτική χρήση
- Αυστηρότερη ρύθμιση: Υποχρεωτικά και αξιόπιστα συστήματα επαλήθευσης ηλικίας
- Συμμετοχή των γονέων: Όχι μόνο έλεγχος, αλλά και καθοδήγηση
- Εναλλακτικές δραστηριότητες: Προώθηση κοινωνικών και δημιουργικών εμπειριών εκτός οθόνης
Το ευρωπαϊκό ενδιαφέρον για την απαγόρευση των social media
Η εμπειρία της Αυστραλίας έχει ήδη επηρεάσει τη διεθνή πολιτική συζήτηση. Η Ελλάδα ανακοίνωσε σχέδια για απαγόρευση χρήσης social media σε παιδιά κάτω των 15 ετών, ενώ ο πρωθυπουργός Κυριάκος Μητσοτάκης ζήτησε πανευρωπαϊκή ρύθμιση σε επίπεδο Ευρωπαϊκής Ένωσης.