«Σταμάτα να πηδάς στον καναπέ». Το παιδί σας κοιτάζει και βέβαια, συνεχίζει να πηδά. Το λέτε ξανά, πιο έντονα. Όμως, τίποτα δεν αλλάζει. Τέτοιες στιγμές, η αντίδραση μοιάζει με ανυπακοή. Όμως, η έρευνα δείχνει ότι πολύ συχνά, δεν είναι. Είναι ένας τρόπος επικοινωνίας του παιδιού που δείχνει ότι κάτι δεν λειτουργεί — είτε γιατί το παιδί νιώθει περιορισμένο όσον αφορά το αίσθημα του ελέγχου είτε γιατί προσπαθεί να συνδεθεί με τον ενήλικα με τον μόνο τρόπο που φαίνεται να «πιάνει». Η άρνηση του παιδιού να τηρήσει τα όρια είναι επίσης ένα αναπτυξιακό ορόσημο. Μάλιστα, τα παιδιά που υπακούν σε όλα χωρίς καμιά αντίδραση δεν σημαίνει ότι ευημερούν — η υπερβολική συμμόρφωση έχει συνδεθεί με μεγαλύτερη τάση για άγχος αργότερα στη ζωή.
Γιατί είναι τόσο δύσκολο να θέτουμε όρια;
Δεν έχουμε ξεκαθαρίσει τι μας είναι σημαντικό
Όταν δεν αναγνωρίζουμε ξεκάθαρα το τι είναι σημαντικό για εμάς, τα όρια που βάζουμε δεν βασίζονται σε κάτι σταθερό, αλλά στον φόβο. Σκεφτόμαστε δηλαδή πράγματα όπως: «κι αν το παιδί γίνει αγενής;», «κι αν το κακομάθω;», «κι αν δεν μεγαλώσει σωστά;». Το παιδί όμως καταλαβαίνει πότε ένα όριο δεν είναι σίγουρο καθώς εμείς μιλάμε με αβεβαιότητα ή απολογητικά. Έτσι, δοκιμάζει το όριο ξανά και ξανά.
Αντίθετα, όταν ένα όριο βασίζεται σε κάτι που πραγματικά πιστεύουμε (μια αξία), το λέμε πιο ήρεμα και σταθερά, χωρίς ένταση ή φωνές. Για παράδειγμα: «Δεν πηδάμε στον καναπέ γιατί σεβόμαστε τα πράγματά μας». Δεν χρειάζεται φωνή — χρειάζεται σταθερότητα και συνέπεια.
Το παιδί χρειάζεται αυτονομία
Όλοι οι άνθρωποι θέλουν να έχουν λόγο σε ό,τι τους συμβαίνει — ακόμη και τα πολύ μικρά παιδιά. Η ανάγκη για αυτονομία είναι βασική ανθρώπινη ανάγκη και εμφανίζεται από τη βρεφική ηλικία. Όσο μεγαλώνει το παιδί, τόσο πιο έντονα την εκφράζει. Όταν μέσα στην ημέρα ένα παιδί ακούει συνεχώς «όχι» και «μη», είναι φυσικό να αντιδρά. Όχι επειδή θέλει να «προκαλεί», αλλά επειδή η ανάγκη του για συμμετοχή και έλεγχο δεν καλύπτεται.
Γι’ αυτό και το σημαντικό ερώτημα δεν είναι μόνο: «Τι θέλω να κάνει το παιδί μου;», αλλά: «Γιατί θέλω να το κάνει;»
Αν η απάντηση είναι ο φόβος ή η τιμωρία, τότε το παιδί μπορεί να συμμορφώνεται, αλλά χάνει κάτι σημαντικό: τη διάθεση να εκφράζει τις ανάγκες του.
Δεν αναγνωρίζουμε τις δικές μας ανάγκες
Αυτό είναι ίσως το πιο δύσκολο κομμάτι.
Πολλές συγκρούσεις με τα παιδιά ξεκινούν από μια ασαφή ενόχληση, όχι από μια ξεκάθαρη ανάγκη. Όταν όμως ο ενήλικας αναγνωρίζει τι πραγματικά χρειάζεται —π.χ. ασφάλεια, ηρεμία, ξεκούραση— τότε αλλάζει και ο τρόπος που αντιδρά. Για παράδειγμα, το:
«Σταμάτα, θα χτυπήσεις!», μπορεί να γίνει: «Ανησυχώ ότι μπορεί να πέσεις. Πώς μπορεί να γίνει αυτό που κάνεις πιο ασφαλές;»
Αυτή η αλλαγή ανοίγει το χώρο για λύσεις αντί για συγκρούσεις.
Πολλές φορές, όταν ο γονιός γνωρίζει πραγματικά τι χρειάζεται, δεν χρειάζεται καν να επιβάλει όρια — βρίσκει τη λύση μαζί με το παιδί.
Το πιο σημαντικό κομμάτι
Η έρευνα δείχνει κάτι ακόμη πιο ισχυρό από τα όρια, τις συνέπειες ή τις τεχνικές.
Η ποιότητα της σχέσης με το παιδί είναι ο πιο καθοριστικός παράγοντας για τη συνεργασία. Όταν το παιδί νιώθει ότι είναι συνδεδεμένο μαζί μας, ότι το ακούμε και το καταλαβαίνουμε, είναι πολύ πιο πιθανό να ανταποκριθεί — όχι από φόβο, αλλά από εμπιστοσύνη. Τα όρια παύουν λειτουργούν σαν σύγκρουση, αλλά σαν ένα πλαίσιο μέσα στο οποίο υπάρχει ασφάλεια. Και πολλές φορές, όταν η σχέση είναι δυνατή, η «ανυπακοή» μειώνεται πριν καν χρειαστεί να τεθεί όριο.